[Bản biên soạn — tổng hợp từ nguồn công khai của Bộ Y tế/WHO, đang chờ Hội đồng chuyên môn BacSi1.com thẩm định lần cuối. Không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.]
Sốt xuất huyết Dengue lây qua muỗi vằn Aedes aegypti — loài muỗi đốt ban ngày, sống ngay trong nhà, đẻ trứng trong nước sạch đọng. Ở Việt Nam, dịch bùng vào mùa mưa nhưng có thể gặp quanh năm ở miền Nam.
Ba giai đoạn — và cái bẫy ở giữa
Giai đoạn sốt (ngày 1–3): sốt cao đột ngột 39–40°C, đau đầu, đau hốc mắt, đau cơ khớp dữ dội ("sốt gãy xương"), buồn nôn, phát ban.
Giai đoạn nguy hiểm (ngày 3–7): NHIỆT ĐỘ GIẢM — và đây chính là cái bẫy. Nhiều người tưởng đã khỏi nên bỏ theo dõi, đúng lúc huyết tương bắt đầu thoát mạch, tiểu cầu tụt, có thể dẫn tới cô đặc máu, sốc và chảy máu nặng. Đa số ca tử vong xảy ra trong giai đoạn này.
Giai đoạn hồi phục (sau ngày 7): người bệnh thèm ăn trở lại, tiểu nhiều hơn, có thể ngứa và nổi ban hồi phục.
Nguyên tắc sống còn: hết sốt KHÔNG có nghĩa là hết bệnh. Ngày 3–6 phải theo dõi sát nhất, kể cả khi người bệnh thấy khỏe hơn.
Dấu hiệu cảnh báo — đi viện NGAY
Đau bụng nhiều, đau vùng gan (dưới sườn phải), ấn đau.
Nôn liên tục, không ăn uống được.
Chảy máu: chảy máu cam, chảy máu chân răng, kinh nguyệt bất thường nhiều, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
Chấm/mảng xuất huyết dưới da, ấn vào không mất màu.
Vật vã, bứt rứt, hoặc ngược lại li bì, lạnh đầu chi, da nổi bông tím.
Tiểu rất ít hoặc không tiểu trong 6 giờ.
Bất kỳ triệu chứng nào ở trên xuất hiện đúng lúc vừa hết sốt.
Nhóm nguy cơ cao cần ngưỡng đi viện thấp hơn: trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người trên 60 tuổi, người béo phì, người có bệnh nền (tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh máu), người sống một mình.
THUỐC TUYỆT ĐỐI KHÔNG DÙNG
Không dùng aspirin, ibuprofen, diclofenac hay bất kỳ thuốc kháng viêm không steroid nào khi nghi sốt xuất huyết. Các thuốc này làm giảm chức năng tiểu cầu và tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa — có thể biến một ca nhẹ thành ca nặng.
Chỉ dùng paracetamol để hạ sốt, 10–15 mg/kg mỗi lần, cách nhau tối thiểu 4–6 giờ, không quá 60 mg/kg/ngày ở trẻ và không quá 3–4 g/ngày ở người lớn. Không truyền dịch tại nhà, không truyền dịch ở phòng khám tư không đủ điều kiện theo dõi — truyền dịch sai trong sốt xuất huyết là nguy hiểm.
Chăm sóc tại nhà (ca nhẹ, có theo dõi)
Uống nhiều nước: oresol, nước dừa, nước cháo loãng, nước trái cây. Tránh nước ngọt có ga và đồ uống màu đỏ/nâu sẫm (làm khó phân biệt với nôn ra máu).
Nghỉ ngơi hoàn toàn, tránh vận động mạnh, tránh té ngã.
Theo dõi nhiệt độ, số lần tiểu, lượng nước uống mỗi ngày — ghi ra giấy.
Xét nghiệm máu lại theo hẹn của bác sĩ (theo dõi tiểu cầu và hematocrit) — đừng bỏ hẹn vì thấy đã khỏe.
Không cạo gió, không cắt lể, không đắp lá — làm tăng nguy cơ chảy máu và nhiễm trùng.
Phòng bệnh: diệt lăng quăng quan trọng hơn diệt muỗi
Không có lăng quăng thì không có muỗi. Mỗi tuần dành 10 phút:
Lật úp, đổ nước tất cả vật chứa nước đọng: chậu cây, lốp xe cũ, chai lọ, máng nước, khay hứng nước tủ lạnh và máy lạnh.
Đậy kín lu, bể, thùng chứa nước; thả cá bảy màu vào bể lớn để ăn lăng quăng.
Thay nước bình hoa, chậu cây thủy sinh 2 lần/tuần.
Ngủ màn kể cả ban ngày (muỗi vằn đốt ban ngày), dùng kem chống muỗi, mặc áo dài tay cho trẻ khi chơi ngoài trời.
Người đang bị sốt xuất huyết nên nằm màn — để muỗi không đốt họ rồi mang virus lây cho cả nhà.
📥 Checklist phòng & theo dõi sốt xuất huyết tại nhà (bảng ghi nhiệt độ, nước uống, dấu hiệu cảnh báo) có ở cuối bài.